ایران در اندیشه بهرام بیضایی

بهرام بیضایی چه می‌خواهد؟ چه می‌کند؟ چه می‌گوید؟ این پرسش‌ها نقطه آغاز گفتگویی است که ما را به عمق فرهنگ ایرانی می‌برد. در این رویداد بررسی می‌کنیم آیا «ایران فرهنگی» همان شیوه خاص روبرو شدن اینجاییان با جهان و گیتی است یا خیر.

بیضایی در آثار خود، به‌ویژه در کتاب‌های «ریشه‌یابی درخت کهن» و «هزارافسان کجاست»، به سراغ یک ایده بنیادین می‌رود: وجود یک داستان مادر یا داستان داستان‌ها. داستانی که در اسطوره‌ها، شاهنامه فردوسی، هزارافسان و هزار و یک شب پیوسته تکرار می‌شود. جان‌مایه این داستان‌ها یکی است؛ تنها اجزای کوچک و صورت‌بندی‌ها تغییر می‌کنند.

پادشاه نیک و پادشاه بدگهر

در این روایت بنیادین، پادشاه نیک (چون فریدون) نماد آبادی، داد، درستی و زندگی است. در مقابل، پادشاه بدگهر بیگانه (چون اژدهاک و ضحاک) نماد خشک‌سالی، بیداد و مرگ است. این تقابل صرفاً تاریخی نیست؛ الگویی است که ایرانیان همواره با آن جهان را فهمیده‌اند.

ایزدبانوان و زنان رهایی‌بخش

ایزدبانوان آب و مهر (آناهیتا و میترا) و امشاسپندبانوی خاک (سپندارمذ) در روایت‌های بعدی به شکل شهرزاد قصه‌گو، دین‌آزاد، شهرناز و ارنواز، همای و به‌آفرید، سنگهوک و ارنوک و هوماگ و اریذکنا ظاهر می‌شوند. آن‌ها نماد باروری، سخن رهایی‌بخش، مردمان و میهن هستند؛ گاه همخوابه شاه دادگر و گاه همبستر شاه بیدادگر می‌شوند، اما همواره حامل نیروی رهایی‌اند.

ایران در این نگاه، شهری است که مردمانش ضحاک و آیین او را زیسته‌اند و همیشه یک راه پیش رویشان بوده است: راستی و دادگری. این شیوه روبرو شدن با زندگی شهری و پردازش آن، بسیار کهن است و هنوز هم می‌تواند ایران را به ما بنمایاند.

پیوند با زندگی امروز

سؤال اساسی این است: زندگی اکنون ما با چنین روبروشدنی با شهر و قدرت چه پیوندی دارد؟ چگونه داستان مادر همچنان خود را می‌آراید و بازمی‌آراید؟ و چگونه می‌توانیم با آگاهی از این الگوی دیرپا، در برابر اشکال جدید خشک‌سالی فرهنگی و بیداد، راه راستی را برگزینیم؟

این گردهمایی فرصتی است برای شنیدن و اندیشیدن درباره این پرسش‌ها. نه صرفاً به‌عنوان علاقه‌مند به ادبیات، بلکه به‌عنوان کسی که می‌خواهد بداند ایرانی بودن در سطح عمیق فرهنگی به چه معناست و چگونه می‌توان از گنجینه روایت‌های کهن برای فهم و ساختن امروز بهره برد.